Het ambacht olieslaan bestaat al lang, het eerste gilde voor molenaars en olieslagers is al vóór 1629 opgericht. Oliemolens waren destijds industriemolens, in bijna 1000 oliemolens verwerkten olieslagers jaarlijks 100 à 200 ton zaden. Men werkte in het seizoen dag en nacht in shifts van soms wel 16 uren. Er werd zowel zaad van vlas-(lijn-), kool-, raap- en hennepzaad vermalen en geperst als van onder andere beuken- en walnoten.
Vanaf 1850 ging men olie produceren in fabrieken waarin stoommachines hydraulische persen aandreven. Zo verdween het ambacht bijna volledig. Dankzij individuen, maatschappelijke organisaties en overheden zijn er zowel oliemolens als kennis en vaardigheden rond het ambacht behouden gebleven.
Vandaag de dag wordt het ambacht op dezelfde wijze als vroeger door enthousiaste vrijwilligers beoefend. Wel is er tegenwoordig meer aandacht voor veiligheidseisen en gehoorbescherming, vroeger werden de olieslagers nogal eens ‘lawaaidoof’.
Olieslaan – Immaterieel Erfgoed Nederland
Bezoek de oliemolens van Nederland
In Nederland zijn nog 20 oliemolens in werking die soms door beroepsmolenaars, maar veelal door vrijwilligers in stand en beheerd worden. De opgenomen wind- en watermolens in deze website vindt je de gelijknamige items in het menu boven aan de website.
Kom eens bij de molens kijken en laat je verbazen over de vaak prachtige omgeving, de bouw, de techniek en het verhaal van de molenaars en olieslagers over hun molen en eeuwen oude beroep.
Het Proces
Het proces van olieslaan begint met grondstoffen als vlaszaad, lijnzaad of noten, en met een oliemolen die in beweging komt. Wordt de molen door wind aangedreven, dan draait de molenaar deze aan, betreft het een watermolen dan doet de olieslager dat zelf. Hiermee komen twee grote ronde stenen in de molen, de kantstenen, in beweging die over een metalen plateau rollen. Daaronder maalt de olieslager de gekozen grondstof fijn totdat er meel over blijft. Dit meel wordt op een verwarmde plaat tot ongeveer 50 graden opgewarmd en rond gemixt. Door de warmte kan de olie uit het meel vrijkomen. Het warme meel wordt vervolgens in zakken gestort die tussen persmatten worden geplaatst en op deze volle zakken oefent men druk uit met behulp van heipalen en wiggen. Zo komt er olie tevoorschijn en kan deze worden opgevangen. In de uitgeperste zakken blijft het restproduct over: de ‘koeken’. Deze worden ofwel direct gedroogd tot veevoer, of ze worden opnieuw tot meel gestampt en geperst. Ook hier is het eindproduct een koek.
Olieslaan in een water- of windmolen is een duurzaam ambacht. De olie en restproducten worden op vrijwel energie neutrale wijze geproduceerd en er blijft geen afval over.
De olie is inzetbaar als basis voor zeep en verf. Innovatieve producten die uit de olie voortkomen zijn natuleum, een milieuvriendelijk carboleum, en hardhoutolie.
Sommige molens produceren de lijnolie dusdanig dat deze ook voor menselijke consumptie geschikt is.
Beoefenaars en betrokkenen
Tegenwoordig is er een groep vrijwillige olieslagers die in de nog 19 operationele wind- en watermolens in Nederland olieslaan. De vrijwillige olieslagers ervoor dat het ambacht in stand wordt gehouden en wordt doorgegeven aan een nieuwe generatie. Als er olie wordt geslagen is publiek van harte welkom. Ze kan een rondleiding krijgen waarbij een vrijwilliger het proces van olieslaan toelicht.
Elke oliemolen heeft zijn eigen interne opleiding, die redelijk vlot is te volgen. De vrijwillige olieslagers waarderen het ambacht onder andere omdat het plaatsvindt in een monument – een historische molen in beweging – en omdat je in één middag van grondstof tot product komt: aan het einde van een shift is er olie en/of lijnoliekoeken/lijnmeel.
Pelmolen Ter Horst in Rijssen:
Bij De Pelmolen zijn er diverse producten te koop. Naast souvenirs zoals ansichtkaarten verkoopt de molen haar eigen ambachtelijke lijnolie en lijnkoeken. Ook verkoopt de molen meelproducten zoals pannenkoekmeel en kruidkoekmix van andere molens uit de omgeving. Met de koop van producten en betaling van de entree ondersteunt u het onderhoud van de molen.
Nieuw: Pelmolenkoekmix! Ingrediënten: tarwebloem, suiker, rozijnen, kaneelsuiker, bakpoeder en havervlokken.
Lijnzaad komt van de vlasplant waar men ook onder andere linnen van maakt. Uit lijnzaad wordt op ambachtelijke wijze olie gewonnen. Als het waait bent u van harte welkom om het olieslaan mee te maken. De medische lijnolie is goedgekeurd door TNO en uitermate geschikt voor consumptie. Deze lijnolie is rijk aan omega-3-vetzuren, die goed zijn tegen en ter voorkoming van hart- en vaatziekten.
De ambachtelijke lijnzaadolie is verpakt in donkere flesjes en moet gekoeld worden bewaard. De olie is ook telefonisch te bestellen tijdens openingstijden (zie contact) op 0548 – 549 382 en kan per post worden bezorgd.
De lijnolie kan voor diverse doeleinden worden gebruikt, zoals voor medische doeleinden maar ook voor in (olie)verf, groene zeep, om te impregneren en voor het vernissen van hout. De gewone geslagen lijnolie wordt gebruikt voor verf en voor het onderhoud van bijvoorbeeld (hard)hout, tuinmeubels, natuursteen, kunststof (bijvoorbeeld van een auto) en als beschermlaag van ijzer. Dieren, bijvoorbeeld paarden krijgen er een glanzende vacht van.
Na het olieslaan blijft er een stevige lijn(zaad)koek over, geschikt als bijvoer voor dieren. Deze is als lijnkoek of als lijnmeel te koop.
Graag tot ziens in Pelmolen Ter Horst!
